Вілейшчына на пачатку ХХ стагоддзя. Першая дэманстрацыя на плошчы Свабоды ў 1905 годзе, Даўгінаўскі бунт і рэвалюцыянер з вёскі Храмцова

Пачаць гаворку пра падзеі 1917 года на Вілейшчыне без гістарычнага агляду перыяду напярэдадні рэвалюцыі немагчыма. Цікава, што, размаўляючы з нашчадкамі салдат удзельнікаў Першай сусветнай вайны, можна часта пачуць: «Мой дзед ці мой тата, брат дзеда прымаў удзел у штурме Зімовага, ці ахоўваў Леніна, бачыў Леніна…» І гэта сапраўды – частка сямейнай гісторыі віляйчан, частка нашай агульнай гісторыі Вілейшчыны, што неразрыўна звязана з падзеямі тых часоў у Петраградзе, падзеямі на заводах, фабрыках і ў гарадах усёй імперыі. Але што папярэднічала падзеям Першай сусветнай і рэвалюцыі, якім было становішча ў мястэчках, вёсках і самім горадзе Вілейцы напярэдадні Вялікай Рэвалюцыі. Падзеі гэтага часу мы разгледзім у новай рубрыцы праз прызму гістарычных дакументаў, праз успаміны тагачасных сведкаў – жыхароў і выхадцаў з Вілейшчыны.

Вілейка. Будынак царскага казначэйства (зараз КУП Садружнасць на рынку). Фота 1901 года(1)

Будынак вілейскага царскага казначэйства (зараз КУП Садружнасць на рынку), 1902 г.

На пачатку ХХ стагоддзя тэрыторыя Вілейшчыны ўваходзіла ў склад Віленскай губерніі Расійскай імперыі і студзеньскія падзеі 1905 года ў Пецярбургу ўскалыхнулі і вілейскія мястэчкі і вёскі. Горад над Віліяй паказаў сваю грамадска-палітычную свядомасць. Трэба адзначыць, што Віленская губернія ў параўнанні з іншымі беларускімі губерніямі ў 1905 годзе мела самы высокі працэнт удзелу рабочых ў стачках – у наваколлі Вілейкі выступалі рабочыя, сяляне, рамеснікі. Мясцовыя жандары ўвесь час сачылі за актыўнымі прапагандыстамі, амаль у кожным даносе паведамлялася: «На вуліцах Вілейкі поўна лістовак, пракламацыямі вілейскага камітэта РСДРП заклеены сцены дамоў. Людзі збіраюцца ля іх, чытаюць, абмяркоўваюць з вялікім жарам…», обо «дошка аб’яў у гарадскім садзе таксама завешана рэвалюцыйнымі друкаванымі тэкстамі. Людзі збіраюцца ля яе натоўпамі», «Шукаюцца особы, якія 30 верасня паклеілі і раскідалі рэвалюцыйныя пракламацыі ў двары казармы вілейскай канвойнай каманды».

У сярэдзіне лета 1905 года Вілейская сацыял-дэмакратычная група падрыхтавала і правяла даволі значную па маштабах павятовага цэнтра першую палітычную дэманстрацыю. 17 ліпеня 1905 года на Георгіеўскай плошчы (зараз плошча Свабоды) сабралася шмат жыхароў Вілейкі і навакольных вёсак на ўрачыстую юбілейную цырымонію гарадской пажарнай дружыны. У той час, калі быў скончаны малебен і духавы аркестр пачаў выконваць царскі гімн, над галовамі людзей закружыліся лістоўкі-адозвы: «Ко всем гражданам города Вилейки». Прысутныя на плошчы пачалі хапаць і чытаць лістоўкі, а моладзь крычала: «Далоў цара!», «Далоў самадзяржаўе!» – так апісваецца сітуацыя ў паведамленнях ў Вільню мясцовых вілейскіх жандараў.

Вілейка. Вуліца Аляксандра ІІ (зараз Савецкая). Фота пачатку ХХ стагоддзя(1)

Вілейка. Вуліца Аляксандра ІІ (зараз Савецкая), 1901 г.

Не паспелі разагнаць адну дэманстрацыю і давесці расследаванне «злачынства» да канца, як на Вілейшчыне ўспыхнуў «Даўгінаўскі бунт», што быў ва ўнісон з Усерасійскай палітычнай стачкай у кастрычніку 1905 года. Палітычная дэманстрацыя ў Даўгінава па свайму размаху пераўзышла вілейскую. 200 чалавек моладзі на чале з мясцовым настаўнікам 2 кастрычніка сабраліся ў будынку школы, там выступалі з палкімі прамовамі, а пасля выйшлі на вуліцу і са спевамі рэвалюцыйных песен і выкрыкваннем розных лозунгаў: «Далоў цара!», «Бі паліцыю!» і г.д. Да моладзі далучыліся сяляне, што прыехалі на торг, і ўзброіўшыся каменнямі, аглоблямі, палкамі, калкамі ад плота, паўстанцы разагналі каманду паліцэйскіх. Як сведчаць тагачасныя відавочцы Даўгінаўскага бунту – «добра ў той дзень памацалі кіем рэбры» ў павятовага спраўніка Зубрыцкага і станавога Фіялкава». Натоўп даўгінаўцаў разам з аратарам пеў рэвалюцыйныя песні і з крыкам «ура» рынуўся да валаснога ўпраўлення і паштова-тэлеграфнай канторы. Аратар папярэдзіў, аднак, каб грошы не бралі і нічога не ламалі,а пасля прапанаваў яшчэ раз сабрацца святочным днём 20 лістапада і тады ўжо канчаткова расправіцца з паліцыяй. Падобныя выступленні адбыліся ў Даўгінаве і 17 лістапада, і 8 снежня.

Віленскі генерал-губернатар для падаўлення Даўгінаўскага паўстання тэрмінова паслаў паўроты салдат з афіцэрамі і ўзвод казакоў. Такім чынам народнае выступленне было падаўлена. Але ўслед за Даўгінаўскім паўстаннем у Вілейскім павеце выступіла больш дзесятка вёсак: Асіпавічы, Ілішчавічы, Баранцы, Ручыца, Дубішча, Капішча, Мядзведзіна, Раздоры, Камары, Урэчча, Бараўцы, Ручавыя, Ялажычы. У многіх месцах сяляне прагналі лясную варту і пачалі пілаваць лес для сваіх патрэб. І толькі з дапамогай рэзерву конных паліцэйскіх удалося спыніць высечку панскага лесу і прыцягнуць да судовай адказнасці каля 158 чалавек.

Па дакументах таго часу вядома і тое, што жыхар вёскі Храмцова Хаценчыцкай воласці Іван Кажура 26 лістапада 1905 года арганізаваў выступленне рабочых на картоннай фабрыцы Раёўка (зараз размяшчаецца на сучаснай мяжы Вілейскага і Маладзечанскага раёнаў). Фабрыка належыла Рыгаровічу, а потым да 1939 года – пану Мечыславу Багдановічу з Абадоўцаў. Рабочыя падчас выступу разбілі станкі, зламалі мэблю, павыбівалі вокны. На падаўлення гэтага бунту прыбыло узброенае падмацаванне з Мінска.

Вілейка. Вуліца Аляксандраўская (зараз Савецкая). Фота 1905 года

Вілейка. Вуліца Аляксандраўская (зараз Савецкая). Фота 1905 года

У самой Вілейцы таксама праходзілі выступленні, хоць не ўсе яны былі масавымі і добра арганізаванымі. Рабочыя, гараджане і навакольныя сяляне збіраліся на мітынгі ва ўрочышчы Раманіха, што знаходзілася ў раёне сучаснага Краснага Беражка, каля чыгуначнага маста праз Вілію. Для забеспячэння парадку зімой 1905-1906 гадоў у Вілейцы раскватаравалася рота салдат Віленскага гарнізона. Яны забяспечвалі парадак у горадзе і буйных мястэчках, так, напрыклад, кожны аўторак у рыначныя дні салдаты хадзілі ў Куранец для папярэджання беспарадкаў. Адметны выпадак адбыўся ў Вілейцы, які падрабязна апісваецца ў тагачасных рапартах – «… у руках салдата 105 пяхотнага Арэнбургскага палка, што нёс варту мясцовага вілейскага казначэйства, жандар убачыў пракламацыю». Гэта азначала, што праца агітатараў знайшла выйсце і сюды. Неўзабаве многія салдаты сталі агітаваць сялян не плаціць падаткаў. Некаторыя з іх былі арыштаваны і высланы ў Вільню. Шмат арыштаў тых, хто падтрымліваў рэвалюцыйны рух было на працягу 1905 – 1907 гадоў у Вілейцы і наваколлі. Многіх адпраўлялі на катаргі, у ссылкі ці саджалі ў вілейскую турму.

Але па ўсім было бачна, што народ рыхтаваўся да новых перамен…

Сяргей ГАНЧАР.
Фота з архіва краязнаўчага музея


Написать комментарий

НОВОСТИ

В августе сотрудники Вилейского РОЧС 18 раз выезжали на ос и шершней

Віляйчанін на падворку ўсталяваў трохмятровы млын

Путь велопутешественника, впервые приехавшего в Беларусь, лежал через Вилейский район

Пять учителей Вилейки приняли участие в областном этапе конкурса «Формула умного лета»

САМОЕ ЧИТАЕМОЕ

  • Житель Вилейского района спрятал арестованное имущество и заработал уголовное дело - 17 Август 2017 (348)
  • Около 50 медработников Вилейки стали безвозмездными донорами - 18 Август 2017 (338)
  • Пять учителей Вилейки приняли участие в областном этапе конкурса «Формула умного лета» - 18 Август 2017 (306)
  • Вилейчанин за совершение в пьяном виде ДТП с тяжкими последствиями для здоровья приговорён к 4 годам "химии" - 17 Август 2017 (298)
  • Вилейчанка обворовала свою подругу, когда делала ей ремонт - 18 Август 2017 (251)
  • На Вілейшчыне ёсць першая тысяча! - 18 Август 2017 (244)
  • Віляйчанін на падворку ўсталяваў трохмятровы млын - 18 Август 2017 (154)
  • В августе сотрудники Вилейского РОЧС 18 раз выезжали на ос и шершней - 18 Август 2017 (144)
  • Вілейка на фестывалі «Васільковы вянок”: замест ложкаў – спальныя мяшкі, замест газавай пліты – вогнішча - 18 Август 2017 (120)
  • В магазине «Детский мир» вилейские спасатели проведут акцию «В центре внимания – дети!» - 17 Август 2017 (118)
  • ВСЕ НОВОСТИ

    Вилейчанка обворовала свою подругу, когда делала ей ремонт

    Вілейка на фестывалі «Васільковы вянок”: замест ложкаў – спальныя мяшкі, замест газавай пліты – вогнішча

    Около 50 медработников Вилейки стали безвозмездными донорами

    В августе сотрудники Вилейского РОЧС 18 раз выезжали на ос и шершней

    Віляйчанін на падворку ўсталяваў трохмятровы млын

    23 августа с заместителем начальника УВД Миноблисполкома полковником милиции ВЫСОЦКИМ Виктором Владимировичем будет осуществляться «прямая телефонная линия»

    22 августа состоится «прямая телефонная линия» заместителя начальника инспекции МНС Республики Беларусь по Минской области КОНОВАЛОВА Юрия Викторовича

    Путь велопутешественника, впервые приехавшего в Беларусь, лежал через Вилейский район

    У пасёлку Партызанскі адбылося свята вёскі «Зямля бацькоў-зямля святая»

    Пять учителей Вилейки приняли участие в областном этапе конкурса «Формула умного лета»

    РУБРИКИ ШП НАШИ АВТОРЫ Яндекс.Метрика