Буйнейшы мецэнат Вілейшчыны, лепшыя часы росквіту маёнтка роду Любанскіх і трагічны лёс прадстаўнікоў сям’і Любанскіх і Чарноўскіх

Некалькі нумароў таму мы распавядалі пра гісторыю шляхецкага маёнтка Любань і яго ўладальнікаў – род Любанскіх. Інфармацыя пра будаўніцтва, развіццё і гісторыю самой сядзібы захавалася ў гістарычных дакументах, па якіх і быў складзены аповед. А вось узгадкі пра далейшы лёс апошняга ўладальніка маёнтка Аляксандра Любанскага, яго сям’і, на жаль,нідзе знайсці не прадстаўлялася магчымым. Чаму ён прадаў у 1922 годзе маёнтак Любань, куды пераехаў, што з родам Любанскіх было далей? Гэтыя пытанні засталіся невядомымі. Але «хто стукае, таму адчыняць…», і праз некалькі дзён пасля выхаду артыкула нечакана з’явілася інфармацыя пра далейшы лёс Любанскіх.

Аляксандр і Ізабэла Любанскія. 1930-я гг

Аляксандр і Ізабэла Любанскія. 1930-я гг

А пачнём з таго, што Аляксандр Любанскі,пабудаваўшы ў Вілейцы першае прамысловае прадпрыемства – лесапільны завод (зараз завод «Буддэталі»), прыклаў і шмат намаганняў, каб горад атрымаў дазвол на будаўніцтва першага каменнага касцёла ў Вілейцы. Ён жа падараваў гораду пляц – зямельны надзел для будаўніцтва касцёла, ахвяраваў значныя сумы для будаўніцтва святыні, абавязаўшыся ўласным коштам справіць усё ўнутранае абсталяванне святыні.

Ізабэла Любанская-Межаеўская 2

Ізабэла Любанская-Межаеўская

Касцёл быў пабудаваны і пачаў дзейнічаць, але пачалася Першая сусветная вайна – час новых перамен. Вайна перарасла  ў рэвалюцыю, на пэўны час Аляксандр Любанскі з сям’ёй вымушаны былі з’ехаць з Любані, потым пачалася савецка-польская вайна, пасля якой Любанскі вырашыў прадаць маёнтак, мяркуючы, што нічога добрага бясконцыя змены ўлады і рэжыму не прынясуць. Але пачаўся перыяд, цягам 18 год, калі Заходняя Беларусь адышла да Польскай дзяржавы. І гэта быў адзін з самых спакойных і шчаслівых перыядаў для роду Любанскіх. На той час,калі Аляксандр Любанскі прадаў маёнтак Любань, яму ужо споўнілася 59 год. Усёй вялікай сям’і, канешне, хацелася цішыні і спакою, які яны знайшлі ў другім сваім маёнтку – Варонча былога Наваградскага павета (зараз Гродзенская вобласць, Карэліцкі раён).

Дзеці Аляксандра і Ізабэлы юбанскіх

Дзеці Аляксандра і Ізабэлы Любанскіх

Маёнтак Варонча быў адным з буйнейшых уладанняў роду Любанскіх. Яшчэ прапрадзед жонкі Аляксандра Любанскага Антоні Межаеўскі каля 1840 года  купіў маёнтак Варончу ў нашчадкаў ваяводы Несялоўскага, якому ён належыў. Ізабэла Межаеўская, выходзячы замуж за Аляксандра Любанскага і беручы яго прозвішча,атрымала Варончу ў пасаг. Усё сваё жыццё Ізабэла Любанская любіла гэтае месца і старалася зрабіць з яго радавое гняздо. А неспакойны час і вельмі нязвыклыя мясціны на Вілейшчыне не дазвалялі Любанскім спакойна абжываць маёнтак Любань у якасці сямейнай рэзідэнцыі. Хаця працяглы час сям’я Любанскіх жыла тут. Менавіта тут было шмат сяброў сярод іншых уладальнікаў маёнткаў Вілейшчыны, напрыклад, Багдановічы, Тукалы. Так,у сямейным альбоме стаецкіх Багдановічаў захоўваецца здымак з подпісам на польскай мове: «Я шчыра шкадавала, што ты не была ў нас 29 чэрвеня, але мы ўбачымся ў жніўні? Сапраўды?». На фотаздымку была выява прыгожага драўлянага палаца, на пярэднім плане якога стаяў экіпаж,запрэжаны коньмі, а ў ім сядзелі дзве дзяўчынкі. Доўгі час лічылася, што гэта фотаздымак маёнтка Абадоўцы пана Мечыслава Багдановіча. А вось пасля публікацыі артыкула пра Любань стала вядома, што гэта маёнтак Варонча роду Любанскіх у Наваградскім павеце. І надпіс на фотаздымку зроблены рукой Ізабэлы Любанскай да сваёй сяброўкі.

Унучка Аляксандра Любанскага пані Марыя Альжынскі

Унучка Аляксандра Любанскага пані Марыя Альжынскі

І вось Любанскія ўжо стала пераехалі ўсёй сям’ёй ў Варончу. Тут нараджаліся і вырасталі дзеці, іх выхаваннем займалася сама Ізабэла Любанская. У іх з Аляксандрам было трое дзяўчынак і сын. Ізабэла Любанская старалася даць дзецям свецкія манеры і добрую адукацыю, і ў той жа час вучыла не цурацца сваіх аднагодкаў з простых сялян, глядзець на іх без знявагі і напышлівасці. Дзеці вырасталі, абзаводзіліся сваімі сем’ямі, але на святы ці проста па запрашэнні абавязкова збіраліся ўсе ў Варончах, дзе іх гасцінна сустракалі Ізабэла і Аляксандр Любанскія.

Сямейны альбом роду Любанскіх старанна захавала ўнучка Аляксандра Любанскага пані Марыя Алжынскі. Менавіта яе аповед і ўспаміны сталі асновай да знятага ў Польшчы фільма пра род Любанскіх.

Вось што распавядае Марыя Алжынскі з Любанскіх.

– У старасці Аляксандр і Ізабэла Любанскія жылі ў маёнтку Варонча разам са сваёй старэйшай дачкой Вольгай-Аляксандрай і яе сям’ёй. Вольга пабралася шлюбам з Адамам Чарноўскім у 1914 годзе. Чарноўскія нарадзілі чатырох сыноў, і ўсё было б добра, каб не трагедыя, якая здарылася з малодшым Антосем па яго нараджэнні. Лекарка выпісала спецыяльныя кроплі ў вочы, тады быў такі звычай, што павінна было прадухіліць інфекцыю. І лекарка памылілася на адну дзясятую, выпісаўшы занадта моцныя кроплі, і гэта спаліла яму вочы. Бацькі стараліся зрабіць усё, каб Антык з дзяцінства адчуваў сябе такім,як і ўсе яго сябры. Прырода цудоўна ўзнагародзіла яго,хоць ён нічога не бачыў, але быў вельмі музыкальны. Ён граў на многіх інструментах, выдатна адчуваў музыку.

У 1922 годзе не стала сына Аляксандра Любанскага Яна, якому было ўсяго 28 год. Яго пахавалі на радавых могілках у Варончы. Бацькі вельмі моцна перажывалі страту адзінага сына. А праз дзесяць год,у 1932 годзе,на 69-м годзе жыцця не стала і самога Аляксандра Любанскага. Адышоў з жыцця глава роду Любанскіх. Да сённяшняга часу на могілках у Варончы стаіць прыгожы, велічны помнік у выглядзе калоны з порцікам і крыжам наверсе.

Але жыццё працягвалася і Варонча ўжо стараннямі Вольгі Чарноўскай, дачкі Любанскага, як і ранней была вядама ў наваколлі сваімі падзеямі і сваёй прыгажосцю. Дарэчы, адной з адметнасцяў сядзібнага парку Любанскіх быў вядомы варанчанскі дуб, казалі, што яму было больш за 700 год.

– Прыйшоў 1939 год. Чарноўскія–Любанскія сталі ворагамі народа. Адразу быў арыштаваны Адам Чарноцкі. За яго уступіўся сын Аляксандр, які пайшоў ў Наваградак і прапанаваў арыштаваць яго, а бацьку адпусціць, бо той быў стары. Пасля гэтага ні Адама, ні Аляксандра Чарноўскага ніхто больш не бачыў.

Жыхары Варончы пыталіся прыстасавацца да новай улады. А праз паўтары гады прыйшла вайна, якую не чакалі. Частка вялікай сям’і Любанскіх яшчэ ў 1939 годзе да вайны апынулася ў Вільні, а бабуля Ізабэла Любанская з дачкой Вольгай Чарноўская і ўнукамі Юзэфам і Антосем засталіся ў Варончы.

«Увесь час «лясныя бандыты» чапляліся да нас і з кожным днём жыць у Варончы было небяспечна, – пісала Ізабэла Любанская ў снежні 1943 года сваім родным у Вільню. У такія неспакойныя часы мы дзякуем Богу за кожны дзень. А далейшае жыццё ў Божых руках.  Трэба жыць са дня на дзень, радуючыся кожнаму пражытаму пад сваім дахам  дню… Гіне ўсё, што захавалася з мінулага жыцця. Але нервы затупіліся, на самой справе цікавіць толькі здароўе і жыццё любімых людзей».

Вясна 1943 года была ранняй, нечаканай. Асабліва ў гэтыя дні мясцовыя людзі часта звярталіся за дапамогай да пані Вольгі – аказаць якую-небудзь прывентыўную медыцынскую дапамогу, то што іншае. А потым пані Вольга выратавала ўсю вёску ад знішчэння. Вось як аб гэтых падзеях успамінаюць мясцовыя жыхары.

– Вясной прыехалі немцы ў вёску і загадалі сабрацца ўсім на вуліцы. А потым сагналі нас у вялікую абору (кароўнік) і хацелі падпаліць яе. У гэты час з Наваградка вярталася пані і ўбачыла гэта. Толькі помніцца, што яна доўга размаўляла з нямецкім афіцэрам, крычала, махала рукамі. Яна ведала нямецкую мову і змагла нешта даказаць ці ўгаварыць афіцэра – і нас адпусцілі. Толькі дзякуючы ёй мы засталіся жывыя…

Напрыканцы красавіка 1943 года пані Вольга Чарноўская-Любанская паехала ў Наваградак, але яна не ведала, што гэта апошняя ў яе жыцці вандроўка… Вось радкі з пісьма пані Вольгі сваім родным у Вільню, якое яна адправіла ў той апошні дзень свайго жыцця 28 красавіка 1943 года.

«Мая дарагая Антануся (звярталася яна да сваёй сястры, другой дачкі Аляксандра Любанскага – заўв. рэд.) і дзеткі мае наймілейшыя, каханыя. Карыстаючыся магчымасцю хачу сказаць, што мы здаровыя, жывыя і адносна вясёлыя. Заўжды спадзяёмся на Божую ахову. Мы моцна, моцна сумуем па ўсіх вас. За апошнія тры месяцы я першы раз у Навагрудку, бо няма калі – зараз працоўны час. Мы часам сеем пару гектараў для сябе і садзім бульбу. Варонча поўнасцю абрабавана, але ўся зямля засеяна. Мамуля (Ізабэла Любанская – заўв. рэд.) адносна здаровая, але вельмі па вас сумуе».

Назад, у Варончу, пані Вольга вярталася пешшу, па дарозе яе затрымлівалі суседзі, прапаноўвалі, каб яна адпачыла, пераначавала, але яна ішла далей, бо не хацела хваляваць маці. І ўвечары яна дайшла, дайшла, каб ноччу іх абудзілі і расстралялі…
Забілі ўсіх, хто быў у маёнтку – Ізабэлу Любанскую, пані Вольгу, яе сына і цяжарную нявестку. А потым жанчын з Варончы заставілі нанасіць саломы і падпалілі палац. У жывых пакінулі толькі Антэка, бо ён быў сляпы. Ён кідаўся ў агонь, але яго не пусцілі. Мясцовыя жыхары на раніцу сабралі парэшткі і пахавалі на мясцовых могілках.

Яшчэ доўгія месяцы па вёсках хадзіў сляпы юнак, які стукаў у хаты і прасіў якую-небудзь работу, прапаноўваючы папрацаваць за кавалак хлеба. Потым прыйшло вызваленне, і Антоні Чарноўскі блукаў па чужых сем’ях. Але жыццё брала сваё, моладзь хацела весялосці, і тут Антось зрабіўся самым патрэбным чалавекам – самым лепшым музыкантам. Неўзабаве ён сышоўся з простай сялянкай Вацлавай, якая таксама была сіратой. Так яны і пражылі да канца свайго веку ў Варончы…

Вось такая велічная і нечакана жахлівая гісторыя роду Любанскіх, якія былі сапраўднымі гаспадарамі на сваёй зямлі, былі адданымі сваёй радзіме Беларусі, бо нават у складаныя і небяспечныя для іх 1939-я гады, час вайны 1941 года яны заставаліся ў сваім маёнтку, сярод сваіх аднавяскоўцаў.

Сяргей ГАНЧАР.
Фота  з архіва Марыі Алжынскі


Написать комментарий

НОВОСТИ

Осколки советского прошлого

В Вилейке прошла акция «Дыши легко», посвященная Дню отказа от курения

Как будет работать после реконструкции городской стадион?

Семья отравилась угарным газом в Вилейском районе

САМОЕ ЧИТАЕМОЕ

  • Семья отравилась угарным газом в Вилейском районе - 20 Ноябрь 2017 (284)
  • Как будет работать после реконструкции городской стадион? - 21 Ноябрь 2017 (47)
  • В Вилейке прошла акция "Дыши легко", посвященная Дню отказа от курения - 21 Ноябрь 2017 (45)
  • Осколки советского прошлого - 21 Ноябрь 2017 (34)
  • 25 ноября на "прямой линии" будет Готовко Виктор Викторович - 20 Ноябрь 2017 (25)
  • 30 ноября приём граждан проведёт Гойшик Л.В. - 20 Ноябрь 2017 (17)
  • Не позднее 14 декабря необходимо предоставить документы для регистрации инициативной группы на выборах местных Советов депутатов - 20 Ноябрь 2017 (9)
  • Нас ждёт перепись населения - 21 Ноябрь 2017 (3)
  • В средней школе №5 состоялось закрытие третьего трудового семестра - 21 Ноябрь 2017 (0)
  • ВСЕ НОВОСТИ

    В средней школе №5 состоялось закрытие третьего трудового семестра

    Нас ждёт перепись населения

    Осколки советского прошлого

    В Вилейке прошла акция «Дыши легко», посвященная Дню отказа от курения

    Как будет работать после реконструкции городской стадион?

    Семья отравилась угарным газом в Вилейском районе

    30 ноября приём граждан проведёт Гойшик Л.В.

    25 ноября на «прямой линии» будет Готовко Виктор Викторович

    Не позднее 14 декабря необходимо предоставить документы для регистрации инициативной группы на выборах местных Советов депутатов

    И ЖКХ нуждается в имидже

    РУБРИКИ ШП НАШИ АВТОРЫ Яндекс.Метрика