Як святкавалі Каляды на Вілейшчыне

Беларускія святы і звычаі – гэта скарбонка народнай духоўнай культуры, прыклад гарманічнага суіснавання чалавека з навакольным светам, а самае галоўнае, мудрасці простага селяніна. Усе народныя святы традыцыйна святкаваліся нашымі продкамі на працягу многіх стагоддзяў і ў большасці дайшлі да нашага часу ў сваім нязменным выглядзе. Гэтым артыкулам мы пачынаем новую рубрыку, дзе будзем распавядаць пра найбольш значныя гадавыя святы і звычаі беларусаў і асаблівасці іх святкавання ў нас на Вілейшчыне.

Калядоўшчыкі (Вілейка 1942 г.)

Калядоўшчыкі (Вілейка, 1942 г.)

Традыцыі беларусаў можна падзяліць на каляндарныя і сямейна-абрадавыя. Да каляндарных традыцый адносяцца такія святы, як Каляды, Масленіца, Вялікдзень, Купалле, Пятро, Багач і іншыя. Да сямейна-абрадавых адносяцца вяселле, хрэсьбіны і хаўтуры. Адным з самых галоўных і містычных святаў у нашых продкаў былі Каляды, якія ў народным календары беларусаў-католікоў адзначаліся з 25 снежня па 6 студзеня, а ў праваслаўных – з 6 па 19 студзеня. Каляды спалучалі ў сабе вялікі абрадавы комплекс дахрысціянскай і хрысціянскай культуры. На калядны перыяд прыпыняліся ўсе гаспадарчыя работы, а падзяляўся ён на тры куцці і меў другую назву – святыя вечары.

Першы дзень Калядаў – дзень, у які даўжыня светлавога дня пачынала павялічвацца пасля зімовага сонцастаяння – лічыўся пачаткам астранамічнага новага года ў нашых продкаў. У адрозненні ад сельскагаспадарчага новага года, каторы з’яўляўся пачаткам працы ў полі, на Каляды «нараджалася новае сонца», час «паварочваўся на вясну». Само слова «Каляды» мае паходжанне ад старажытнай назвы сонечнага дыску – Кола, а таксама ад лацінскага calendae, «календы» – назва першага дня кожнага месяца (ад таго кораня пайшоў і «каляндар»). Да Каляд, як і да шматлікіх іншых святаў, рыхтаваліся загадзя: забівалі свінню (а сяляне, асабліва бедныя, вельмі рэдка елі мяса і дадзенае свята было адным з тых перыядаў, калі мяса можна было есці ўдосталь), абавязкова прыбіралі ў хаце, развешвалі самаробныя ўпрыгожванні, ладзілі сабе новыя святочныя ўборы і адзенне, наведвалі лазню, каб старанна памыцца і сустрэць свята чыстымі. Каляды – свята вясёлае, асаблівы святочны настрой стварала, мабыць, і тое, што да пачатку работ у полі – самы цяжкі час для нашых продкаў – было яшчэ далёка.

Асаблівае месца ў святкаванні Каляд адводзілася абрадаваму сталу і святочным стравам. Стол, вядома, павінен быць багатым, каб наступным годам мець добры ўраджай і здароўе дзеля людзей і жывёл. У кожнай, нават самай беднай хаце на Каляды даставалі са схованак мяса ды кілбасы, сала, арэхі, яблыкі, мёд. Галоўнай стравы Калядаў была куцця (ячневая ці пярловая каша з дабаўленнем мёду, арэхаў, шкварак) – ад яе і ўзялі назву тры абавязковыя святочныя вячэры. На першую ладзілася «посная куцця» – на стале былі стравы з рыбы, гародніны, грыбоў, сушанай садавіны, мёду, кісель і тая самая ячневая каша-куцця з мёдам. Пад абрус на стол клалі сена, якое пасля вячэры выцягвалі і гадалі на новы ўраджай, а потым скормлівалі каровам, што павінна было зберагчы іх ад ваўкоў і паспрыяць павелічэнню надояў малака. За сталом было прынята збірацца разам, усёй сям’ёй, прычым запрашалі на святкаванне не толькі жывых членаў радзіны, але і продкаў. На наступны дзень святкавалі самі Каляды. Пасля доўгага перадкаляднага посту скаромная ежа на святочным стале ў пэўнай ступені падкрэслівала ўрачыстаць застолля і яго значнасць. З гэтага ж дня, вечарам, пачыналі хадзіць і калядоўшчыкі з абрадамі слаўлення і добрым зычаннем гаспадарам і членам іх сямей. З незапамятных часоў хаджэнням калядоўчшчыкаў у народзе надаецца магічны сэнс, бо праз падобныя рытуалы, як лічылі нашы продкі, можна заручыцца падтрымкай Бога на ўвесь будучы год. Кожны гаспадар імкнуўся шчодра надзяліць калядоўшчыкаў за іх песні-зычанні. Калядоўшчыкі вадзілі з сабой казу, лічылася, што з дапамогай гэтай жывёлы можна было выгнаць са двара «нячысцікаў», а таксама разлічваць у наступным годзе на добры прыплод жывёлы ў гаспадарцы і плённы здабытак ураджаю.

Другая куцця – тоўстая, багатая, шчодрая, што ладзілася праз тыдзень, на Шчодры вечар, па часе супадае з сучасным Старым новым годам у праваслаўных і звычайным Новым годам у католікаў. Гэта абрадавая вячэра адзначаецца не толькі багаццем страў, але і вялікай колькасцю скаромнай ежы – смажанага і вэнджанага мяса, кілбас і іншых прысмакаў, за што і называюць другую куццю шчодрай, багатай, мясной і тоўстай. Сама ж куцця падаецца на стол з маслам або мясам. У гэты вечар моладзь рабіла шмат свавольств: хлопцы здымалі вароты, расолам ад чырвоных буракоў ці попелам высыпалі сцежкі ад дзяўчат да хлопцаў, якія сустракаліся, закладалі коміны. Трэцяя куцця прыходзілася на канец святочнага тыдня і называлася поснай або вадапуснай. У гэты вечар на куццю на Вілейшчыне звалі Мароза (у некаторых вёсках рабілі гэта і на другую куццю).

Звычайна гаспадар стукаў у акно ці адчыняў дзверы і тройчы клікаў: «Мароз, Мароз, хадзі куццю есці», далучалі да запрашэння і продкаў. Пасля запрашэння ўсёй сем’ёй садзіліся вячэраць. Мароза імкнуліся задобрыць, каб ён сцешыў свой сярдзіты нораў. Калі на наступны дзень надвор’е было менш марознае ў параўнанні з папярэднім днём, лічылі, што Марозу спадабаліся пачастункі гаспадароў.

Калядаванне – было і застаецца адным з самых яркіх традыцый, што дайшлі да сучаснасці. Лічылася, што толькі вяселле, шумлівыя гулянні могуць напалохаць злыдняў, павылазіўшых з таго свету, ды аберагчы людзей ад іх. Моладзь збіралася разам, пераапраналася ў строі жывёл – казу, мядзведзя, бусла, бралі з сабой зорку і хадзілі па хатах, спяваючы калядныя песні з пажаданнямі ўсяго лепшага, услаўляючы сілы святла і граючы на музычных інструментах. Чалавек, апрануўшы маску, як верылі нашы продкі, ужо лічыўся быццам не самім сабою, і мог дазволіць сабе шмат больш, чым прыпісвалі строгія вясковыя парадкі. Адмовіць калядоўшчыкам у пачастунках было тое самае, што наклікаць на сябе няміласць усіх сіл, пазбавіць сябе дабрабыту на ўвесь наступны год. Вельмі распаўсюджанымі былі ў гэты час і «жартоўныя» жаніцьбы, своеасаблівыя гульні, моладзевыя вечарыны, якія мелі мэтай пазнаёміць моладзь, стварыць спрыяльныя абставіны дзеля стасункаў. Прыкладам такога роду абрадавых дзеяў і гульняў з’яўляюцца «Жаніцьба Цярэшкі» ці «Пячы ката», што шырока бытавалі яшчэ да 1970-х гадоў на Вілейшчыне. І вельмі часта здаралася, што складзеныя падчас калядных гульняў пары летам ці пад восень ладзілі сапраўднае вяселле. На працягу ўсіх Каляд дзяўчаты абавязкова варажылi. З першай куццёй – на ўраджай, а пасля – на жаніцьбу ды прыплод хатняй жывёлы, каго што больш цікавіла. Напрыклад, у многіх вёсках Вілейскага раёна дзяўчаты ішлі да плоту і абдымалі яго, потым лічылі, калі цот – выйдзе замуж, лішняе – застанецца дома, або завязвалі на вішню ленту, кідалі абутак цераз плот ці хлеў, набіралі бярэма дроў, а потым лічылі іх, пяклі аладкі і клікалі сабаку, пыталіся імёны, лілі воск у сцюдзёную ваду, а самыя смелыя хадзілі варажыць у лазню.

Каляды – свята сямейнае, якое аб’ядноўвае за сталом усіх родных і блізкіх, а гэта і ёсць адна з галоўных каштоўнасцяў беларусаў.

Сяргей ГАНЧАР.
Фота etno.by


Написать комментарий

НОВОСТИ

«Белтелеком» увеличил максимальную сумму обещанного платежа

Мужчина ехал в Вилейку и попал в ДТП. Автомобиль опрокинулся на крышу

Из-за бесхозной сумки в Вилейке перекрывали улицу

Милиция разыскивает вилейчанина, обвиняемого в совершении кражи

САМОЕ ЧИТАЕМОЕ

  • Из-за бесхозной сумки в Вилейке перекрывали улицу - 20 января 2018 (747)
  • ФОТОРЕПОРТАЖ. Праздничный концерт Вилейской детской школы искусств - 20 января 2018 (587)
  • "Белтелеком" увеличил максимальную сумму обещанного платежа - 20 января 2018 (383)
  • Рыбак угорел в палатке на водохранилище - 22 января 2018 (268)
  • Мужчина ехал в Вилейку и попал в ДТП. Автомобиль опрокинулся на крышу - 20 января 2018 (266)
  • Милиция разыскивает вилейчанина, обвиняемого в совершении кражи - 20 января 2018 (201)
  • Белорусок хотят научить работать на харвестерах и форвардерах - 20 января 2018 (167)
  • В спартакиаде среди команд райисполкома и сельских советов 1-е место заняла команда отдела идеологической работы, культуры и по делам молодежи - 20 января 2018 (164)
  • Молодечненским РОСК устанавливаются пострадавшие от мошеннических действий - 20 января 2018 (152)
  • Возле ж/д переезда в Вилейке столкнулись два автомобиля - 22 января 2018 (145)
  • ВСЕ НОВОСТИ

    Рыбак угорел в палатке на водохранилище

    26 января в Вилейке пройдёт акция «Вместе за безопасность дорожного движения»

    Во время пожара в Молодечно был спасен мужчина

    Налог на пластиковые пакеты могут ввести в Беларуси

    Соглашение о детях в Беларуси можно будет заключать не состоящим в браке парам

    Возле ж/д переезда в Вилейке столкнулись два автомобиля

    День спасателя

    27 января состоится «прямая телефонная линия» председателя  райисполкома КОТА Виктора Иосифовича

    26 января начальником главного управления юстиции Минского облисполкома БАЧИЛО Александром Александровичем будет проведен прием граждан и представителей юридических лиц

    «Белая Русь» определилась с приоритетами на пятилетку

    РУБРИКИ ШП НАШИ АВТОРЫ
    Яндекс.Метрика


    Разработка ИП Харитончик А.Н.