Унікальная архітэктура вінакурняў Вілейшчыны

Наведваючы многія вёскі Вілейскага раёна, перыядычна заўважаеш велічныя і прыгожыя паўразбураныя будынкі з валуноў і чырвонай цэглы. Размаўляючы з мясцовымі старажыламі, даведваешся, што гэта гаспадарчыя пабудовы шляхецкіх маёнткаў, якія некалі мелі важнае прызначэнне – былі вадзянымі ці паравымі млынамі або невялікімі прамысловымі прадпрыемствамі – суконнай фабрыкай ці вінакурнямі і броварамі.

Што гэта за будынкі вінакурняў і бровараў, мы і паспрабуем разабрацца ў нашым артыкуле, зазірнуўшы ў архіўныя дакументы, статыстычныя справаздачы шляхты і ў старыя фотаздымкі. Бровар, вінакурня ці вінакурны завод – гэта традыцыйнае вытворчае збудаванне, дзе варылі піва і гналі гарэлку. На Беларусі бровары вядомы з ХVІ стагоддзя, у большай ступені пры шляхецкіх сядзібах, корчмах і аўстэрыях (заезных дамах).

Вінакурны завод Козел-Паклеўскіх у Сэрвачы

Вінакурны завод Козел-Паклеўскіх у Сэрвачы

У ХVІ–ХVІІ стагоддзях будавалі пераважна драўляныя, а пазней, пачынаючы з ХІХ стагоддзя, мураваныя вінакурні. Часта ў комплекс вінакурнага завода і бровара ўваходзілі саладоўня з сушыльняй, а таксама склады, дзе захоўвалі сыравіну для вытворчасці і гатовую прадукцыю.

Калі вывучаць разнастайныя архіўныя дакументы, то можна адзначыць, што на тэрыторыі Вілейшчыны ў ХІХ стагоддзі найбольш распаўсюджанымі былі перапрацоўчыя прадпрыемствы, якія працавалі на сельскагаспадарчай сыравіне – вінакурныя, суконныя, крухмальныя, мукамольныя. Асаблівае развіццё атрымалі вінакурні. Прычынай гэтай з’явы было тое, што адным з найважнейшых прывілей шляхты яшчэ з часоў Рэчы Паспалітай было права прапінацый – гэта азначала свабоду вырабу i продажу cпipтныx напояў. Царскае заканадаўства толькі часткова абмяжоўвала гэтае права. 3 1796 па 1859 гг. вытворчасць прадукцыі вінакурняў у Беларусі ўзрасла больш чым у 3,5 разы. Глядзім статыстычны матэрыял аб сацыяльным і эканамічным становішчы Вілейскага павета ў 1857–1858 гг., раздзел «прамысловасць»: «…вінакурных заводаў – 54, півавараных – 5. Больш за ўсё вінакурных заводаў у Вілейскім павеце таму, што ён больш іншых аддалены ад месцаў збыту хлебных прадуктаў, тут шмат выганаў і лугоў, дравянога лесу. На гэтай аснове ў маёнтку Любань памешчык Любанскі прымяніў свой вінакурны завод пераважна для адкорму быкоў, што дае яму вялікую выгаду, а акрамя таго і багацце гною…». З гэтага дакумента мы бачым, што вінакурныя заводы ўтрымлівалі не толькі дзеля вырабу і збыту гарэлкі, але і дзеля брагі, якой можна было адкормліваць жывёлу. Напрыклад, вінакурня ў Абадоўцах пана Мечыслава Бахдановіча акрамя таго, што ў год экспарціравала больш за 4,5 міліёны літраў прадукцыі, побач з вінакурняў быў пабудаваны вялікі будынак, дзе вырошчвалі некалькі соцен быкоў. Пан Бахдановіч з даходаў вінакурні мог дазволіць замаўляць чаны для сваёй вытворчасці на бровары ажно ў Англіі, што і рабіў. Да нашых дзён захаваўся такі англіскі чан 1902 года, які зараз знаходзіцца ў экспазіцыі адрэстаўраванага вінакурнага завода ў Стайках, які таксама належаў Бахдановічам, толькі другой лініі.

Бровар пана Бахдановіча ў Абадоўцах

Вінакурны завод у Стайках пасля рэстаўрацыі. 2017 г.

На Вілейшчыне да 1911 года ўжо існавала шчыльная сетка вінакурняў, якія размяшчаліся пры маёнтках: у Гануце, Любані, Зенанове, Мільчы, Чурлёнах, Вязыні, Абадоўцах, Сэрвачы, Тэкліноплі (Шалавічах), Стайках, Лукаўцы, Касцяневічах і інш., асобна існавала вінакурня і ў Вілейцы. Да 1861 года на вінакурнях у памешчыкаў працавалі прыгонныя сяляне, а праца залічвалася ім у паншчыну. Галоўным матэрыялам для вырабу гарэлкі на вінакурнях Вілейшчыны стала бульба, хаця выкарыстоўваліся і збожжа, і буракі. Бульбу было проста вырошчваць, яна давала добры ўраджай, а для памешчыкаў адпаведна – выхад гарэлкі, таму памешчыкі пачалі засаджваць ёю палеткі. На нашых землях рабілі гарэлку як мінімум з XVII стагоддзя. Гавораць, што ў Еўропе Новага часу выраб гарэлкі распаўсюдзілі галандцы. Яны пераганялі віно, каб атрымаць канцэнтрат, які лягчэй было перавозіць на далёкія адлегласці. Гарэлка была завезена ў Вялікае Княства Літоўскае ў канцы XV – пачатку XVI стагоддзяў з Нямеччыны.

Першапачатковай назвай гарэлкі было «віно падпаленае» (калька з нямецкай Gebrant Wein), таму спачатку гарэлку і называлі «віно», а месцы, дзе рабілі спірт – вінакурнямі. Да XVIІ стагоддзя гарэлка была адносна дарагім і маладаступным алкагольным напоем. Але з памяншэннем выдаткаў на вытворчасць гарэлкі яе кошт памяншаўся. Пасля падзелаў РП адбывалася эканамічная інтэграцыя беларускіх губерняў у эканоміку Расійскай імперыі. Як вядома, царскія ўлады правялі перапіс насельніцтва, улік зямель, маёнткаў і інш. Неўзабаве адбылося скасаванне ўнутраных мытаў, уніфікацыя мер вагі і грашовай сістэмы. Імкнучыся ўлагодзіць шляхту і прыцягнуць яе да супрацоўніцтва, царызм захаваў за ёй ранейшыя саслоўныя ільготы, у тым ліку, права на выраб і продаж гарэлкі.
Вінакурні былі сур’ёзнымі прадпрыемствамі для эканомікі нашай мясцовасці. Напрыклад, згодна са спісам вінакурных заводаў Расійскай імперыі з указаннем іх характару, памерам вытворчасці і збыту за перыяд 1887–1989 гг. у маёнтку Вязынь у вялікім мураваным будынку вінакурні стаяў нават паравы рухавік. Вінакурня была пабудавана ў 1856 годзе і належала памешчыку Іпаліту Гяцэвічу.

Самы стары бровар Вілейшчыны — Вязынская вінакурня. У савецкі таксама была спіртзаводам, часткова дабудавана.

Працаваў завод восем месяцаў на год – 243 дні (з 17 верасня па 18 мая) і даў больш за дзвесце дзевяноста тон гарэлкі за гэты час. Вінакурам на вязынскім заводзе працаваў прускі падданы Гржыбоўскі, які скончыў курс школы вінакурэння ў Берліне. У яго падначаленні было 8 рабочых. Брага з вінакурні ішла на корм уласнай малочнай жывёле і 350 авечкам. Памешчык меў тры піцейныя ўстановы ў Вілейскім павеце, куды і збываў спірт. Другая вінакурня ў Стайках, што дзейнічала з 1869 года (спачатку была драўлянай, а ў 1902 годзе была пабудавана вялікая каменная), належала памешчыку Севярыну Бахдановічу. На вінакурні працавалі: паверанны па заводу і падвалу, пісар і саладоўшчык, вінакур яўрэй Гілька Капеловіч і 5 рабочых. Працаваў завод 176 дзён на год, выраблены на ім спірт збываўся ў Мінскую губерню. Гануцкі вінакурны завод памешчыка Івана Ржэвуцкага (зараз вёска Ручыца) быў перададзены арандатару памешчыку Мухлінскаму. Пабудавана вінакурня была да 1863 года, працавалі там: вінакур мешчанін яўрэй Міхневіч, памочнік вінакура, паверанны і 9 рабочых. Брагу з завода прадавалі жывёлапрамыслоўцу, які адкормліваў 90 быкоў, а астатнюю колькасць – на корм уласным 20 свінням і 24 галовам працоўнай жывёлы. Завод працаваў 180 дзён у год і вырабляў каля дзевяноста тон спірту. Збывалася гарэлка ў Мінск, Вільню, Дзінабург і ішла на мясцовае спажыванне ў корчмы. Вінакурні існавалі не толькі ў панскіх маёнтках, але і ў самой Вілейцы. У нашым горадзе дзейнічаў вінакурны завод купца Іцкі Кацеловіча. На ім працаваў вінакур, яго памочнік і 6 рабочых. Брага прадавалася мясцовым жыхарам па 2 капейкі за вядро.

Стальны чан бровара ў Абадоўцах, які быў выраблены ў Англіі ў 1902 г.

Захаваўся ў сямейным фотаальбоме апошняга прадстаўніка роду Бахдановічаў з Зацемені здымак будаўніцтва вінакурнага завода ў Стайках. Зараз гэта вінакурня пасля доўгага заняпаду набыла новае жыццё. Яна адрэстаўравана пад вялікі канцэртна-выставачны комплекс, які пачынае паступова прымаць першых турыстаў. Крыху менш пашанцавала іншым захаваўшымся вінакурням. Так, вялікая, прыгожая вінакурня пана Мечыслава Бахдановіча ў Абадоўцах паступова разбураецца і ў хуткім часе можа зусім знікнуць як архітэктурны помнік. Хаця на фотаздымках 1980-х гадоў яна яшчэ паўстае ў поўнай красе, з выглядам унікальнага будынка грамадскай архітэктуры, з рысамі гатычных будынкаў. Яе лёс некалькі разоў вызначаўся, але не ў лепшы бок.

Рэшткі бровара пана Бахдановіча ў Абадоўцах

Па-першае, у тыя ж 1980-я гады на аснове былых будынкаў маёнтка Абадоўцы мог паўстаць сучасны этнаграфічна-турыстычны комплекс «Дудудкі». Адзін з аўтараў і яго стваральнікаў – наш зямляк Барыс Цітовіч – менавіта Абадоўцы вызначаў як самае лепшае месца для стварэння падобнага турыстычнага комплексу. Нават зараз рэшткі панскай архітэктуры ўражваюць, а трыццаць год таму, калі быў у больш-менш добрым стане бровар, побач высіўся велічны двухпавярховы будынак казармы польскіх афіцэраў, перабудаваны з панскай аборы, дзе можна было размясціць гатэль для турыстаў, як і прыстасаваць іншыя шматлікія пабудовы. Але… Лёс вызначыў іншае, згоды на гэта не было, і месцам для прыватнага музею была выбрана тэрыторыя каля вёскі Дудзічы Пухавіцкага раёна, дзе зараз і месцяцца «Дудудкі». Шкада…
Захаваўся ў нядрэнным стане і яшчэ адзін велічны вінакурны завод роду Козел-Паклеўскіх у Сэрвачы. Гэта вінакурня – самая вялікая на нашай тэрыторыі, і некалькі год таму яе набыў інвестар з Маладзечна, але зрухаў у яе аднаўленні пакуль не відаць. Што ж, будзем чакаць. Любанская вінакурня з кожным годам усё больш і больш прыходзіць у заняпад, падобны ж лёс можа напаткаць і вязынскі завод. Такім чынам, адметныя ўзоры грамадзянскай архітэктуры мінулых стагоддзяў пакуль не знайшлі з боку сучаснікаў адпаведных адносін і пакуль толькі разбураюцца, сыходзячы ў якасці помнікаў у нябыт.

Будаўніцтва вінакурнага завода ў маёнтку Стайкі, 1902 год

Будаўніцтва вінакурнага завода ў маёнтку Стайкі, 1902 год

Сяргей ГАНЧАР.
Фота з прыватных збораў і globus.by


1 Ответ в “Унікальная архітэктура вінакурняў Вілейшчыны”

  1. Шупенько ВалентинаКонстантиновна:

    Спасибо за статью и фотографии.Такое всё родное.И только одно слово из всей статьи не смогла перевести. А язык родной.. Жаль, мало фотографий Вилейки,нет Костеневичей в Вашей газете.

Написать комментарий

НОВОСТИ

«Белтелеком» увеличил максимальную сумму обещанного платежа

Мужчина ехал в Вилейку и попал в ДТП. Автомобиль опрокинулся на крышу

Из-за бесхозной сумки в Вилейке перекрывали улицу

Милиция разыскивает вилейчанина, обвиняемого в совершении кражи

САМОЕ ЧИТАЕМОЕ

  • Из-за бесхозной сумки в Вилейке перекрывали улицу - 20 января 2018 (747)
  • ФОТОРЕПОРТАЖ. Праздничный концерт Вилейской детской школы искусств - 20 января 2018 (587)
  • "Белтелеком" увеличил максимальную сумму обещанного платежа - 20 января 2018 (383)
  • Рыбак угорел в палатке на водохранилище - 22 января 2018 (268)
  • Мужчина ехал в Вилейку и попал в ДТП. Автомобиль опрокинулся на крышу - 20 января 2018 (266)
  • Милиция разыскивает вилейчанина, обвиняемого в совершении кражи - 20 января 2018 (201)
  • Белорусок хотят научить работать на харвестерах и форвардерах - 20 января 2018 (167)
  • В спартакиаде среди команд райисполкома и сельских советов 1-е место заняла команда отдела идеологической работы, культуры и по делам молодежи - 20 января 2018 (164)
  • Молодечненским РОСК устанавливаются пострадавшие от мошеннических действий - 20 января 2018 (152)
  • Возле ж/д переезда в Вилейке столкнулись два автомобиля - 22 января 2018 (145)
  • ВСЕ НОВОСТИ

    Рыбак угорел в палатке на водохранилище

    26 января в Вилейке пройдёт акция «Вместе за безопасность дорожного движения»

    Во время пожара в Молодечно был спасен мужчина

    Налог на пластиковые пакеты могут ввести в Беларуси

    Соглашение о детях в Беларуси можно будет заключать не состоящим в браке парам

    Возле ж/д переезда в Вилейке столкнулись два автомобиля

    День спасателя

    27 января состоится «прямая телефонная линия» председателя  райисполкома КОТА Виктора Иосифовича

    26 января начальником главного управления юстиции Минского облисполкома БАЧИЛО Александром Александровичем будет проведен прием граждан и представителей юридических лиц

    «Белая Русь» определилась с приоритетами на пятилетку

    РУБРИКИ ШП НАШИ АВТОРЫ
    Яндекс.Метрика


    Разработка ИП Харитончик А.Н.